नेपाली समाजको राजनीतिक र सामाजिक परिदृश्यमा एउटा गहिरो र दोहोरिँदो विडम्बना छ, सीमान्तकृत समुदायबाट उदाएका नेताहरूको संघर्षले राष्ट्रलाई निर्णायक मोडमा पु¥याउँछ, तर तिनै नेताहरू सधैं शंकाको दृष्टिले हेरिन्छन् । उनीहरूलाई कहिले देशघाती, कहिले विखण्डनकारी, त कहिले ‘विदेशी प्रभावका प्रतिनिधि’को आरोप लगाइन्छ ।
यो प्रवृत्ति कुनै संयोग होइन; यो नेपाली समाजमा गहिरोसँग गाडिएको पूर्वाग्रही, अवसरवादी र असमावेशी मानसिकताको परिणाम हो । गजेन्द्र नारायण सिंहदेखि मधेस आन्दोलनका अगुवाहरू हुँदै आजका युवा नेताहरू—बालेन शाह र गगन थापासम्म—यो दुष्चक्र निरन्तर दोहोरिइरहेको छ । यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछः हामी कस्तो राष्ट्र निर्माण गर्दैछौं, जहाँ बलिदान दिनेहरू नै सधैं लांछित हुन्छन् ?

गजेन्द्र नारायण सिंहः समावेशिताको आवाज र शंकाको राजनीति
गजेन्द्र नारायण सिंह मधेसी अधिकार, पहिचान र प्रतिनिधित्वका अग्रणी व्यक्तित्व थिए। उनको राजनीतिक यात्रा १९४७ मा नेपाली कांग्रेसबाट सुरु भयो । तर पञ्चायती शासनकालमा मधेसीहरूमाथि संस्थागत विभेद र ‘विदेशीकरण’को विरोध गर्दा उनी मूलधारबाट अलगिन पुगे । सन् १९८५ मा उनले नेपाल सद्भावना परिषद् (पछि पार्टी) स्थापना गरी नागरिकता समस्या, भाषा अधिकार र मधेसी प्रतिनिधित्वलाई संस्थागत एजेन्डा बनाए । दमनकारी पञ्चायती व्यवस्थामा पनि उनले शान्तिपूर्ण संघर्ष रोजे—जातिवाद, भ्रष्टाचार र बहिष्करणविरुद्ध अडिग रहे ।
तर पहाड–केन्द्रित राष्ट्रवादी सोचले उनलाई सधैं शंकाको घेरामा राख्यो । कम्युनिस्ट, कांग्रेसका केही गुट र पूर्वपञ्चहरूबाट उनलाई ‘विखण्डनकारी’को आरोप लागिरह्यो, जबकि उनको संघर्ष नेपालको एकता र समावेशिताकै पक्षमा थियो । यसको मूल कारण मधेसीहरूप्रति रहेको गहिरो पूर्वाग्रह थियो, तराईका नागरिकलाई ‘विदेशी’ वा ‘भारतीय प्रभावमा परेको’ ठान्ने मानसिकता ।
विडम्बना के छ भने, ‘गज्जू बाबु’ भनेर होच्याइएका सिंहको महत्त्व समाजले उनको मृत्युपछि मात्र बुझ्न थाल्यो । सन् २००२ मा उनको निधनपछि सद्भावना पार्टी कमजोर हुँदै गयो र मधेसी मुद्दाहरू ओझेल परे । जीवनकालमा प्रयोग गरिएका आरोपहरू आज लगभग मौन छन्, तर यो मौनता सम्मान होइन, राजनीतिक आवश्यकताको उपज हो । सिंहको जीवन नेपाली समाजको दर्पण हो, जसले हाम्रो पाखण्ड, अवसरवाद र असमावेशी चरित्र स्पष्ट देखाउँछ ।

मधेस आन्दोलनः उपलब्धि र निरन्तर अपमान
गजेन्द्र नारायण सिंहले तयार पारेको वैचारिक जगमै उभिएर मधेस आन्दोलनहरूले नेपाललाई संघीय गणतन्त्रसम्म पु¥याए । माओवादी जनयुद्ध (१९९६–२००६) ले पहिचानको प्रश्नलाई तीव्र बनायो । २००६ को शान्ति सम्झौता र अन्तरिम संविधानले संघीयता र समावेशितालाई उपेक्षा गरेपछि २००७ मा पहिलो मधेस आन्दोलन विस्फोट भयो । उपेन्द्र यादवको नेतृत्वमा सुरु भएको आन्दोलनमा ५४ जनाको ज्यान गयो । २२–बुँदे सम्झौताले संघीयता र समानुपातिक प्रतिनिधित्वको प्रतिबद्धता जनायो, तर कार्यान्वयन भएन। यसैको परिणामस्वरूप २००८ मा दोस्रो मधेस आन्दोलन भयो, जसमा ८–बुँदे सम्झौता भयो र थप बलिदान भए । सन् २०१५ को संविधानले मधेसलाई विभाजित गर्दा तेस्रो मधेस आन्दोलन भयो । महिनौं चलेको आन्दोलनमा सयौं नागरिक मारिए, देश आर्थिक संकटमा फस्यो । यति ठूलो योगदान हुँदाहुँदै पनि मधेसी नेतृत्वमाथि ‘देशघाती’, ‘विखण्डनकारी’, ‘सिक्किमीकरणका संवाहक’ जस्ता आरोप रोकिएनन् । यो पहाड–केन्द्रित राष्ट्रवादको परिणाम थियो, जसले मधेसी संघर्षलाई सधैं शंकास्पद बनायो ।

बालेन शाहः स्वीकार्य हुँदा नायक, चुनौती बनेपछि ‘बाहिरी’
यो दुष्चक्रको आधुनिक उदाहरण बालेन शाह हुन् । काठमाडौं महानगरका मेयर बनेका बालेन मधेसी मूलका हुन्, तर उनको जितको समयमा यो पहिचान मुख्य विषय बनेन । उनी ‘स्वतन्त्र’, ‘विकासप्रेमी’ र ‘पुराना दलविरोधी’ पात्रका रूपमा स्वीकारिए । तर जब उनले स्थापित सत्ता संरचनालाई चुनौती दिन थाले, तब सामाजिक र राजनीतिक पाखण्डको मुखौटा खस्यो । उनको थर ‘शाह’बाट ‘साह’ बनाइयो, पहिचानलाई हतियार बनाइयो, र ‘विदेशी शक्तिको प्रतिनिधि’को आरोप थोपर्ने प्रयास गरियो । यो आलोचना वैचारिक होइन, घृणित जातीय पूर्वाग्रह हो। हिजो पहिचान लुकाइएको थियो, आज त्यही पहिचानलाई आक्रमणको साधन बनाइएको छ ।

पीडितबाट पीडकतर्फः मधेसी नेतृत्वको आत्मविरोध
झनै चिन्ताजनक पक्ष के हो भने, यही आलोचनामा केही मधेसी नेताहरू पनि सामेल छन् । उपेन्द्र यादव, सिके राउत, मातृका यादव, यी सबै नेताहरू स्वयं पहाडी–केन्द्रित सत्ता संरचनाबाट लांछित हुँदै आएका पात्र हुन् । तर आज उनीहरू नै बालेनको मधेसी पहिचानमाथि प्रश्न उठाउँदै उभिएका छन् । यो आलोचना होइन, आत्मविरोधी पाखण्ड हो । हिजो आफूलाई लागेको आरोप आज अर्कामाथि थोपर्नु मधेस आन्दोलनकै नैतिक आधारलाई कमजोर बनाउने काम हो ।

युवा नेतृत्वमाथि नियोजित प्रहारः बालेन र गगन
बालेन शाह र गगन थापा, यी दुवै युवा नेताहरूले राजनीतिक सुधारको आवाज उठाएका छन् । गगन थापाले पार्टी भित्रैबाट सुधारको माग गर्दा कारबाही झेल्नुप¥यो, बम आक्रमणसम्म सामना गर्नुप¥यो । बालेन शाहमाथि मिडिया ट्रायल, अपुष्ट षड्यन्त्र सिद्धान्त र चरित्रहत्या भइरहेको छ । यी सबैले एउटा सत्य देखाउँछ, पुराना शक्ति संरचनाहरू आफ्नो अस्तित्व संकटमा परेको महसुस गर्दा सुधारकहरूलाई बदनाम गर्न एकजुट हुन्छन् ।

समावेशिता बिना राष्ट्रियता खोक्रो हुन्छ
गजेन्द्र नारायण सिंहको शान्तिपूर्ण संघर्ष, मधेस आन्दोलनका बलिदान, बालेन शाहको विद्रोही नेतृत्व र गगन थापाको सुधारवादी आवाज, यी सबैले एउटै पाठ सिकाउँछन् ः समावेशिता बिना राष्ट्रिय एकता सम्भव हुँदैन । यदि हामी साँच्चै परिवर्तन चाहन्छौं भने पहिचानलाई हतियार होइन, शक्ति बनाउनुपर्छ, र पाखण्डको राजनीति अन्त्य गर्नुपर्छ । अन्यथा, यही विषाक्त मानसिकताले हाम्रो लोकतन्त्रलाई भित्रैबाट निल्नेछ ।