हाम्रो समाजमा सन्त निरंकार मिसन भन्ने वितिकै कुनै धर्म, सम्प्रदाय, पन्थ या संस्कार परिवर्तनकारी को रुपमा चिन्ने र बुझ्नेहरुको कमी छैन् । निरंकारी मिसनलाई जानीबुझिपनी बुझपचाउनेहरु हाम्रो समाजमा धेरै पाईन्छन् । तर उनिहरुलाई यसरी बुझ्न बाध्य बनाउने अरु कोही नभएर सन्त निरंकारी मिसनका अनुयायी अर्थात आफुलाई ब्रह्मज्ञानी र अरुलाई संसारी भन्न रुचाउने केही व्यक्तिहरुका कारण नै हो ।
किनभने सन्त निरंकारी मिसनलाई ब्रह्मज्ञानी भइसके र मैले भगवान देखिसके तपाईले देख्नुभयो कि भएन भन्दै समाजमा डंका पिटनेहरजका कारण आजको समयमा सन् निरंकारी मिसन र त्यसका अनुयायीहरुलाई हाम्रो  समाजले हेर्ने दृष्टीकोणमा फरक ल्याएको पाईन्छ । आऔं आज यश लेख मार्फत हामी सन्त निरंकारी मिसन के हो र यसका अनुयायीहरु कस्तो खालको हुनुपर्दछ र निरंकारी मिसनको मुलमर्म के हो ?
निरंकारी मिशनको विचारधारा, सतगुरुका शिक्षालाई ध्यानमा राख्दै यश मिसनको मुल ग्रन्थ अवतारबाणी-हरदेवबाणी लगायतले के भन्छ ? र निरंकारी मिसनका अनुयायी अर्थात ब्रह्मज्ञानी कहलाउनेहरुको आचरण र विचरण कस्तो हुनुपर्दछ भन्ने सवालमा चर्चा र परिचर्चा गर्नेछौं ।
सन्त निरंकारी मिसनका अनुसार ब्रह्मज्ञान केवल एउटा विचार, दर्शन वा सैद्धान्तिक जानकारी मात्र होइन; यो जीवन जिउने एक दिव्य कला हो । सन्त निरंकारी मिशनको मूल सन्देश यही रहिआएको छ कि परमात्मालाई जान्नु भक्तिको पहिलो पाइला हो, तर परमात्माको रंगमा रंगिनु र उसका गुणहरूलाई आफ्ना कर्महरूमा ढाल्नु नै वास्तविक भक्ति हो ।
स्मरण रहोस यो चर्चापरिचर्चामा कसैलाई ठेसपुग्ने कुनै शब्दावली प्रयिग गरिने छैन् । यहाँ विशुद्ध सन्त निरंकारी मिसनले सुझाएको कुराहरुमा मात्र सिमित रहनेछ । यति हुँदा हुँदैपनी कहिकतै कसैलाई ठेसपुग्न गएमा क्षमा प्रार्थी छु ।
​१. ब्रह्मज्ञान के हो ?
​सन्त निरंकारी मिशनमा सतगुरुको कृपाद्वारा जुन 'निराकार' (परमात्मा) को साक्षात् दर्शन गराइन्छ, त्यसलाई ब्रह्मज्ञान भनिन्छ ।
​तर प्रायः यो देखिन्छ कि मानिसले ब्रह्मज्ञानलाई केवल बौद्धिक ज्ञान (Intellectual Knowledge) मात्र मान्दछ । उसले आफूले परमात्मालाई प्राप्त या देखीसकेको सम्झन्छ, त्यसैले ऊ आफुमा ज्ञान प्राप्त भइसकेको ठान्दछ । तर सतगुरुको भनाई भने यस्तो रहेको छ:-
क) ज्ञान (Knowing): यसले केवल निराकारको पहिचान मात्र गराउदछ ।
ख) ध्यान (Awareness): यसले निरन्तर रुपमा निराकारको अहसास (अनुभूति) गराई रहने गर्दछ ।
ग) आचरण (Living): यसले ज्ञानलाई आफ्नो दैनिक व्यवहार, खानपान, बोलचाल र कर्महरूमा प्रकट गर्ने वातावरण बनाउदछ । ​यदि ज्ञान प्राप्त गरीसकेपछि पनि हाम्रो स्वभावमा तितोपन, कठोरता, हिंसा वा अहंकार रहिरहन्छ भने, यसको अर्थ यो हुन्छ कि ज्ञान हाम्रो मस्तिष्कतक त पुग्यो, तर हाम्रो हृदय र कर्मसम्म ओर्लन सकेन । बाबा हरदेव सिंह जी महाराज प्रायः भन्ने गर्नुहुन्थ्यो: "ज्ञानले पहिचान मात्र गराउँछ, तर जीवन रूपान्तरणले महान् बनाउछ।"
​२. कण-कणमा निरंकार ?
​निरंकारी मिशनको सबैभन्दा प्रमुख सिद्धान्त हो ! "सब घट आपे आप वर्तै, दूजा अवरु न कोइ।" अर्थात् हरेक जीव, हरेक प्राणीमा त्यही एक निरंकारको ज्योति (आत्मा) विराजमान छ ।
​जब हामी सत्संगमा सिमरन गर्छौं—"तू ही निरंकार, मैं तेरी शरण हां, मैनूं बख्श लो" ! र यस कुरालाई स्वीकार गर्छौं कि ईश्वर कण-कणमा विद्यमान हुनुहुन्छ, त्यसैले यसको सीधा प्रभाव हाम्रो दृष्टिकोणमा पर्नुपर्छ:
क) दृष्टि परिवर्तन (Change of Vision) ज्ञानभन्दा पहिले हामी व्यक्ति र जीवहरूलाई उनीहरूको आकार, रङ, जाति वा उपयोगिताको आधारमा हेथ्यौं । ज्ञान प्राप्तिपछि हाम्रो 'चर्म दृष्टि' (शारीरिक आँखाहरू) 'दिव्य दृष्टि' मा परिणत हुन्छ । तब हामीलाई प्रत्येक प्राणीमा त्यही ईश्वर देखिनुपर्छ ।
ख) करुणा र अहिंसाको सहज भाव
यदि हामीलाई स्पष्टरुपमा यसको ज्ञान छ कि कुनै पनि जीवमा त्यही चेतन तत्त्व (आत्मा) छ जो हामी भित्र छ, अनि हाम्रा हातहरूबाट वा हाम्रो जिब्रोको स्वादका लागि कुनै पनि जीवले कष्ट पाउनु पर्दा हाम्रो अन्तर्मनलाई पीडा हुनुपर्दछ ।
:- जब हामी कुनै निष्पाप जीवलाई आफ्नै आहारका लागि पीडा दिन्छौं, तब कही न कही हामी त्यस निरंकारको ज्योतिलाई नै कष्ट पुर्‍याइरहेका हुन्छौं ।
:- सच्चा ब्रह्मज्ञानी त्यो होइन जसले केवल मानिसलाई मात्र प्रेम गर्छ, बल्कि त्यो हो जसको हृदयमा सम्पूर्ण सृष्टि (पशु, पन्छी, प्रकृति) प्रति अहिंसा, दया र वात्सल्यको भाव स्वतःस्फूर्त हुन्छ ।
​३. आध्यात्ममा खानपान ?
​अध्यात्ममा "जस्तो अन्न, उस्तै मन" भन्ने उखान अत्यन्तै चरितार्थ हुनजान्छ । खानपान केवल शरीरलाई ऊर्जा दिने साधन मात्र होइन, बल्कि यसले हाम्रा सूक्ष्म तरंगहरू (Vibrations) र सोचलाई पनि प्रभावित गर्नेगर्छ ।
​क) सात्विकता र आध्यात्मिक तरंगहरू
मासु, माछा र अण्डाको प्राप्ति हिंसा, डर, पिडा र छटपटीका माध्यमबाट हुन्छ । जब कुनै जीवको हत्या हुन्छ, तब त्यो समयमा त्यस जीवभित्र डर र पीडाका हर्मोन तथा तरंगहरू उत्पन्न हुन्छन् । जब मानिसले त्यो आहारको सेवन गर्छ, तब ती तामसिक गुणहरू (क्रोध, कठोरता, असंवेदनशीलता) उसका स्वभावको हिस्सा बन्न थाल्छन् ।
​निरंकारी मिशनले यद्यपि कसैको खानपानमा कुनै कडा प्रतिबन्ध वा कट्टरता लागू गर्दैन, किनकि मिशनको मान्यता यो छ कि "धर्म कुनै खानपानको नियम होइन, बल्कि आत्माको परमात्मासँगको मिलन हो ।"
परन्तु, जब ज्ञान गहिराइमा ओर्लन्छ, तब मानिसको मन आफैं तामसिकतालाई छोडेर सात्विकता र करुणातर्फ अग्रसर हुन थाल्दछ ।
​खानपानमा विवेकको जाग्रति कुनै बाहिरी दबाब वा आदेशबाट होइन, बल्कि आन्तरिक बोध (Self-Realization) बाट हुनुपर्दछ । यदि ब्रह्मज्ञान पछि पनि जिब्रोको स्वादका लागि कुनै जीवको जीवन लिनुपर्छ अर्थात हत्या गरिन्छ भने, त्यसको यो संकेत हो कि हाम्रा भित्र अझै 'दया' र 'संयम' को पूर्ण विकास हुन बाँकी नै रहेको छ भने हामीले निसनको उदेश्यलाई नजदिकबाट निल्याल्न र अनुसरण गर्न सकिरहेका छैनौं ।
​४. निरंकारी मिशनका व्यावहारिक सिद्धान्त र ब्रह्मज्ञानीका लक्षण ?
​निरंकारी मिशनका पाँच प्रण (Principles) र सतगुरुका सन्देशहरूले हामीलाई स्पष्ट रूपमा बताउँछन् कि एक ब्रह्मज्ञानीको जीवन कस्तो हुनुपर्छ ?
त्यसैले निरंकारी मिसनले आफ्ना अनुयायीहरुलाई व्यवहारिक जिवनमा सिद्धान्त र त्यसका गुणका बारेमा यसरी वताउने गरेको छ ।
१) तन, मन, धन निरंकारका हुन्:-
जब यो शरीर र जीवन निरंकारको हो भने तब यसलाई अरूको सेवा र भलाइमा लगाउने हो, हिंसा वा स्वार्थमा होइन ।
२) जातिपातीको अभिमान नगर्ने:-
हरेक मानिसलाई बराबर सम्झने, ऊँचनीचको भावबाट माथि उठ्ने । यो र त्यो को भावनाबाट प्रेरित भएर अभिमान नगर्ने ।
३) खानपान र पहिरनमा घृणा नगर्ने:-
कसैको खानपान र पहिरनका आधारलाई लिएर अरूमाथि फैसलाहरू नसुनाउने, तर आफ्नै जीवनलाई पवित्र र सात्विक बनाउने ।
४) गृहस्थ जीवनमा रहेर भक्ति:-
गृहस्थ अर्थात संसारिक जिवनमा रहेर निराकारको भकति गर्ने । संसारका कर्तव्यहरूलाई निभाउँदै निष्काम भाव र विनम्रतापूर्वक जिवन प्रयत्नसम्म कार्य गरिरहने ।
५) प्रदान गरिएको ब्रह्मज्ञान सार्वजनीक गर्दै नहिडने:-
सतगुरुद्वारा प्रदान गरिएको ज्ञानलाई आफुखुसी सार्वजनी गर्दै नगर्ने । ज्ञानलाई लक्षीत गरेर केवल गफ वा कुरा मात्र नगर्ने, बल्कि प्रेम, करुणा र सेवालाई कर्ममा देखाउदै आफ्नो जिवनमा ढल्ने ।
सन्त निरंकारी मिसनको बागडोर समाल्दै आउनुभएकी सतगुरु रुप माता सुदीक्षा जी महाराजले वर्तमानमा यही सन्देश दिइरहनुभएको छ कि "ज्ञानलाई कर्म रूप दिनु नै खास भक्ति हो ।"
​यदि हामी सत्संगको अगाडिको पंक्तिमा बस्छौं, सेवा गर्छौं, परन्तु घर वा समाजमा हाम्रो व्यवहार उग्र छ, हाम्रो आहार-व्यवहारमा दयाभाव छैन् र हाम्रो वचनमा मिठास छैन भने, हामी केवल भक्तिको 'आवरण' (Cover) ओढीरहेका छौं, भक्तिलाई 'आत्मा' संग जोडिरहेका छैनौं ।
​५. आफैंबाट सोधिने योग्य सूक्ष्म प्रश्न (आत्म-मञ्थन) ?
​तपाईंले आफ्नो विचारमा जुन प्रश्नहरू प्रस्तुत गर्नुभयो, ती वास्तवमा हरेक निरंकारी श्रद्धालु अनुयायीहरुका लागि आत्म-मंथनको ऐना हुन् । हामीले प्रतिदिन आफैंसँग यी प्रश्नहरू सोध्नुपर्छ:
क) के मेरो प्रार्थना र मेरा कर्महरू एउटै छन् ? यदि म सिमरनमा निरंकारलाई "दयालु" र "कृपालु" भन्छु भने, के म आफैं कसैप्रति दयालु वा कृपालु बन्न सकेको छु ?
ख) के मेरो ज्ञान अरूका दोषहरू हेर्ने माध्यम बनिरहेको छ ? सच्चा ब्रह्मज्ञानीले अरूका खानपान वा आचरणमा निर्णय (Judge) सुनाउँदैन, बल्कि आफैं आफ्नो आचरणलाई शुद्ध गर्नमा तल्लीन रहन्छ ।
ग) के मेरो जिब्रो मा संयम छ ? जो मानिस आफ्नो जिब्रोको स्वादमा नियन्त्रण गर्न सक्दैन, उसले आफ्नो मन र विचारमाथि कसरी नियन्त्रण गर्न सक्ला ?
घ) के मेरा भित्र 'अहंकार' घटेको छ ? "म ब्रह्मज्ञानी हुँ" ! यो विचार पनि यदि अहंकार बन्न पुग्यो भने, यो अज्ञानताभन्दा पनि बढी खतरनाक हुनजान्छ । सच्चा ज्ञानले मानिसलाई झुकाउँछ, जसरी फलले लादिएको रूख झुकेको हुन्छ ।
​६. भक्तिको वास्तविक सार ?
​शहंशाह बाबा अवतार सिंह जी महाराजले 'अवतार वाणी' मा बारम्बार यही बुझाउनुभएको छ कि परमात्माको प्राप्तिपछि भक्तहरुको भित्रबाट 'म' (अहंकार) मेटिनुपर्छ ।
​"ज्ञान मिले ते मन सुधर जावे, कदर करे हर प्राणी दी ।"
​ब्रह्मज्ञानको वास्तविक प्रमाण यो होइन कि हामी कति राम्रो कथा वा व्याख्या गर्न सक्छौं । यसको प्रमाण निम्नलिखित व्यावहारिक परिवर्तनहरूमा झल्किन्छन्:
क) वचनमा नम्रता: तपाईंको वाणीबाट कसैको पनि मन दुख्नुहुँदैन ।
ख) हृदयमा क्षमा: अरूका गल्तीहरूलाई बिर्सिएर उहाँहरूलाई अंगालो हाल्ने हिम्मत हुनुपर्छ।
ग) कर्ममा परोपकार: भोकालाई भोजन, दुःखीलाई सहारा र हरेक जीवलाई सुरक्षा दिने भाव हुनुपर्छ ।
घ) आहारमा शुद्धता र करुणा: आफ्नै स्वार्थ वा जिब्रोको स्वादका लागि कुनै पनि जीवको हत्या र पीडाको कारण बन्नु हुदैन् ।
​निष्कर्ष:-
​निरंकारी मिशनको उद्देश्य केवल भीड जम्मा गर्नु वा आध्यात्मिक भाषण दिनु मात्र होइन; यसको उद्देश्य यस्ता 'मानिसहरू' को सिर्जना गर्नु हो जो यस धर्तीमा ईश्वरको करुणा र प्रेमका साक्षात् प्रतीक (Embodiment) बन्न सकून् ।
​ब्रह्मज्ञान पाइसकेपछि पनि यदि हाम्रो खानपान, बोलचाल, सोच र व्यवहार बदलिँदैन भने, यो ज्ञानको कमी होइन, बल्कि हाम्रो सोच र समर्पणको कमी हो ।
​आउनुहोस्, "जीवन नै बनोस् ज्ञानको गवाही" भन्ने भावनामा परेरित भएर हामी अरूतिर औँला ठड्याउनुको सट्टा आफ्नै अन्तर्मनमा झाँकौं । हामी आफ्नो जीवनलाई यस प्रकारले ढालौं कि जब कसैले हामीलाई हेरोस्, तब उसलाई हाम्रा शब्दहरूबाट होइन, बल्कि हाम्रा प्रेम, विनम्रता, संयम र दयायुक्त आचरणबाट यो विश्वास होस् कि, वास्तवमा, यो मानिसले निरंकार (परमात्मा) लाई पाइसकेको छ । यो वास्तममा नै ब्रह्मज्ञानी हो भन्ने आभास र विस्वास होस ।
अन्तमा बिटमार्दै गर्दा "सच्चा निरंकारी त्यो हो, जसको जीवनले ब्रह्मज्ञान प्राप्तिको प्रमाण दिइरहेको हुन्छ ......!"
धन निरंकार जी !